Osmanlı ekonomisinin erken modern çağdan, modern çağa geçip yeni bir biçim aldığı geç Osmanlı döneminde, bu zaman aralığında pamuk çok önemli bir rol oynamıştır. On sekizinci yüzyıl boyunca Anadolu pamuğu, yerel imalat sektöründe kullanılan. En yüksek kalitede pamuk olarak marka bilinirliği arttıkça gerek iç pazarda gerekse uluslararası pazarlarda ticareti yoğun rekabete konu olan önemli bir ürün haline geldi. On dokuzuncu yüzyılın ikinci çeyreğinde Anadolu’nun iki önemli ihraç ürünü vardı; Pamuk ve pamuk ipliği. Pamuk, tarım, ticaret ve imalatı birbirine bağlayan, bu sektörleri büyüten bir üründü. Bu durum pamuğun getirisini ve vazgeçilmezliğini destekleyip ona ‘’Beyaz Altın’’ ismini kazandırdı. Esas itibariyle İzmir’i on sekizinci yüzyılın ortalarından itibaren imparatorluğun en önemli ihracat limanlarından biri haline getiren emtia pamuktu.
Bir sektör olarak tarım, Osmanlı ekonomisinin çok önemli bir paçasını oluşturuyor, bu sektör içinde ise pamuk en önemli temel ürünlerden birini teşkil ediyordu. Sınıf ayrımı gözetmeksizin, küçük üreticiden her türden usta işçiye ve aracıya, orta ve büyük üretici ve ihracatçılara kadar çok sayıda ekonomik aktörün katılımını içeren bir süreçte, pamuk Anadolu Ekonomisinin Dünya Ekonomisine entegre olma sürecinin vazgeçilmez bir unsuruydu. Pamuk, Ankara’nın tiftik ipliğinden ya da Bursa’nın ipeğinden bile daha büyük çapta üretim yoğunluğuna sahipti. Bakır, Gediz, Kırkağaç, Akhisar, Bergama, Kınık, Kasaba (Turgutlu) ve Manisa ovaları civarında, ayrıca Küçük ve Büyük Menderes ırmakları boyunca uzanan vadilerdeki Bayındır, Tire, Ödemiş, Aydın ve Denizli şehirlerinde yetiştiriliyordu. Bu bölgelerde yetiştirilen pamuk Yakın Doğu’nun en kalitelisi, Suriye ve Adana pamuğundan bile daha kaliteli pamuk olarak görülüyordu.
1788yılında İzmir’den yapılan pamuk ihracatı, 1750’li yıllardaki ortalamasına göre üç kattan fazla artarak 26.402 balyaya ulaştı. Daha sonra bu artış 70.000 balyayı buldu. Güzelhisar (Aliağa-İzmir) ve Subaşı, İzmir pazarına 8000 balya pamuk gönderirken, bölgenin en büyük pamuk üreticisi ve yerel yöneticisi Karaosmanoğlu ailesinin merkezi olan Kırkağaç 25.000 balya ikinci kalite pamuk göndermişti.
Kırkağaç’ta artık pamuk tarımı yapılmıyor. Onun yerini Mısır tarımı aldı. Daha ne kadar süre ekilir bilemiyorum. Akçay’da ki evime giderken Kınık ve Bergama ovalarında pamuk tarlalarını gördüğüm zaman içimi bir sevinç kaplıyor. Çocukluğumda, yağmurların yoğun yağdığı mevsimlerde özellikle çayır ve kanal boyları, Taşköprü ve Ördekköprü civarları bir göl manzarasına bürünürdü. Yüksek mahallere çıkıp bu manzarayı seyrederdik.Tarlaların etrafındaki hendekler su ile dolar, ekimi yapılan ürünler hendeklerden sulanırdı. Taban suyunu alan Pamuk, kavun ve karpuz tarlaları ayrıca sulanmazdı. Mensubu olduğum aile pamuk ve kavun ekerdi. Şimdiki gibi sulandığını hatırlamıyorum. Kırkağaç Kavunu yurt çapındaki yaygın şöhretini bu bereketli döneme borçlu. Ne kavunlardı onlar; Altınbaşlar, Topatanlar, Hasanbeyler, ironik bir şekilde ‘’Hırsız Almaz’’ adı verilen dışı gösterişsiz içi ‘’bal’’ kavunlar, şimdilerde ‘’Cherry’’ adını alan erik domatesleri tatlı birer anıya dönüştüler.
Yazımda ki genel bilgileri ‘’Osmanlı Anadolu’sunda Ekonomik Hayat’’ adlı kitap da yer alan; Elena Frangakis-Syrett’in ‘’Osmanlı Batı Anadolu’sunda Pamuk Üretimi ve Ticareti (1700-1914) adlı makalesinden alıntıladım. Yazarımız Elena Frangakis-Syrett New York Şehir Üniversitesi Queens Koleji ve Lisansüstü Eğitim Merkezinde Osmanlı Tarihi Profesörüdür. Uzmanlık alanları arasında Osmanlı Ticaret, para ve bankacılık tarihi ve bilhassa geç on yedinci yüzyıl ve erken yirminci yüzyıl arasında Osmanlı İmparatorluğu- Batı Ekonomik ilişkileridir. Halihazırda erken modern dönemde Akdeniz’in iktisadi tarihi üzerine çalışmaktadır.
*KAYNAKÇA
*Osmanlı Anadolusu’nda Ekonomik Hayat
*Yayına Hazırlayanlar; Ebru Boyer-Kate Fleet
*VEKAM Yayınları Araştırma Dizisi IX
* Koç Üniversitesi Yayınları
*1. Basım, İstanbul 2024
**VEKAM( Vehbi Koç Araştırma Merkezi)
MEHMET YAKIT